U 13. vijeku bio je značajan privredni i rudarski centar : BRSKOVO – KRALJEVSKI GRAD IZNOVA SE RAĐA

Prvi pomen kraljevskog grada

Mojkovac je mjesto sa bogatom istorijom čije se granice u velikoj mjeri poklapaju sa srednjevjekovnom župom Brskovo. Srednjovjekovni kraljevski grad Brskovo, smješten na obroncima planine Bjelasice, prvi put se pominje 22. avgusta 1243. godine, u odluci Gradskog vijeća u Kotoru o ograničavanju trgovine vinom i izvoza vina u Srbiju. Brskovo se pominje i u našim najstarijim poveljama sa sredine XIII vijeka (Limskoj i Stonskoj).

Osim Brskova, spominju se i toponimi naselja koja su očuvana do današnjeg dana: Prošćenje, Bistrica, Stričina, Gostilovina, Bjelojevina, Dobrilovina. Sva su smještena uz rijeku Taru, glavnu vodenu arteriju ovoga kraja.

Brskovski dinari

Brskovo je u 13. vijeku bilo jedan od najrazvijenih gradova države Nemanjića – značajan privredni i rudarski centar. U Brskovu se kovao srebrni novac kralja Uroša i njegovih sinova Dragutina i Milutina, po uzoru na mletačke groševe. Ta činjenica pominje se čak i u  Danteovoj Božanstvenoj komediji – remek djelu svjetske književnosti. Kralj Uroš I je prvi započeo eksploataciju brskovskih rudnika, koji su postali jedan od glavnih izvora blagostanja i snage srpske države u srednjem vijeku.

Kao posledica otvaranja rudnika razvijalo se i kovanje novca u Brskovu, takođe po mletačkom uzoru. Dolaskom Njemaca Sasa na Brskovo, počinju sa primjenjivanjem napredne rudarske tehnike i kreće intenzivni razvoj rudarstva. Sasi su uveli svoje društveno uređenje i uživali određeni stepen autonomije; imali su svoga kneza, rimokatoličku crkvu i sveštenstvo, kao i autonomno sudstvo za rješavanje međusobnih sporova, dok je sporove sa ostalim stanovništvom rješavao mješoviti sud.

Uticajno trgovačko mjesto

Nagli uspon Brskova privukao je brojne trgovce, prije svega Dubrovčane i Kotorane, koji su bili zakupci brskovske carine i borili se za primat u trgovini u tadašnjoj državi Nemanjića. Zahvaljujući privrednoj snazi i bogastvu Brskova, država svetorodne dinastije Nemanjića jačala je i širila svoj uticaj.

 Brskovo je bilo povezano razgranatom mrežom puteva sa primorskim gradovima i trgovačkim centrima u unutrašnjosti Srbije. U ugovoru između kralja Uroša i Dubrovčana 23. avgusta 1254. godine, uređena su tgovačka prava: Dubrovčanima je bio dozvoljen dolazak na Brskovo uz obavezu da plaćaju desetinu od svake pošiljeke soli kako bi mogli trgovati po cijeloj državi.  Od tada su Kotorani i Dubrovčani, pored ruda iz Brskova izvozili stoku, stočne i ratarske proizvode. Brskovo je postalo poznato i po tržištu na kome su se prodavali srebro, rudarski proizvodi, stoka, med, vosak, sušeno meso, koža i drugi proizvodi.

Sa primorja, trgovci su donosili u Brskovo so, vino, med, tkanine, odjeću i druge potrepštine, a u nerodnim godinama i žito. O privrednom značaju Brskova govori i činjenica o postavljanju dubrovačkog konzula za teritoriju kraljevine Srbije 1278. godine. U Brskovu su živjele najistaknutije dubrovačke porodice i mnogi Kotorani. Srebrom sa Brskova trgovale su brojne imućne kotorske porodice kao što su Glavati i Buće. Oni su imali svoje kuće na Brskovu, koje su izdavali ili u kojima su stanovali. U Brskovu se carinila roba, a carine su bile važan izvor prihoda srpskih vladara.

Brskovski grad

Pod pojmom grad Brskovo podrazumijevaju se lokaliteti Gradina i Doganjice, smješteni sjeveroistočno od Mojkovca, ispod Mučnice, na padinama Bjelasice. Na brdu Gradina nalazi se utvrđenje koje je obezbjeđivalo sigurnost karavanskog puta, trga i rudarskih aktivnosti u neposrednoj blizini. Gradina je bila strateško mjesto koje je dominiralo nad dolinom Tare i cijelom župom Brskovo. U zaleđu utvrđenja, na prostoru Doganjice, razvilo se naselje i trg: tu su bile carinarnica sa jednobrodnom saskom crkvom i pravoslavnom crkvom, koji je bio središte života. U spisima kotorskog biskupa iz 1285. godine, brskovski građanin Hajnc de Biberanis sagradio je crkvu Svete Marije u Brskovu i predao je dubrovačkim dominikancima.

Na padinama brda nalazile su se zgrade, izgrađene kaskadno, koje su u narodu poznate pod zajedničkim imenom Kulina. Brskovo je brojalo nekoliko desetina hiljada stanovnika, gdje su još uočljivi tragovi srednjovjekovnih rudarskih okana.

Opadanje i nestajanje

U drugoj polovini XIV vijeka značaj Brskova počinje da opada, a njegovu primat preuzima rudnik Novo Brdo. Na opadanje privredne moći Brskova uticali su i neredi do kojih je došlo posle smrti cara Dušana i borbe velikaša. Prostorom župe Brskova upravljali su oblasni gospodari Vuk Branković i Nikola Altomanović koji je kovao svoj novac na Brskovu – pronađen prilikom nedavnih arheoloških istraživanja. Novim istorijskim istraživanjima opovrgnuta je teza da je turskim osvajanjem, prestao sa radom rudnik Brskovo posle sloma oblasnog gospodara Vuka Brankovića. Prema osmanskim dokumentima, od sredine XVI vijeka radio je rudnik Brskovo, koji se pominje kao carski has (posjed).       

Zbog burne istorije ovog kraja, slabljenja srpske države i prodora osvajača sa istoka, Brskovo je vremenom potpuno nestalo.

KRALJEVSKI GRAD IZNOVA SE RAĐA (izgradnja replike Brskova)

Opština Mojkovac je u dosadašnjem periodu ostvarila značajan napedak na ovom velikom i složenom poslu: odredila novu predmetnu lokaciju u Podbišću, na mjestu koje je u vlasništvu Opštine i koje je dostupno posjetiocima tokom cijele godine. Sprovela je međunarodni konkurs za idejno rješenje i spremila glavni projekat. Urađen je značajan dio posla, a budžetom za 2026. godinu, opredijelili smo finansijska sredstva kako bi nakon osam vjekova od svog istorijskog procvata, započeli  radovi na izgradnji replike kraljevskog grada Brskova, čime ova lokalna samouprava pokazuje jasnu viziju razvoja čineći da Mojkovac postane autentična, cjelogodišnja i nezaobilazna turistička destinacija. 

Brskovo će postati jedna od najatraktivnijih kulturno-turističkih destinacija u regionu mjesto gdje se prošlost i sadašnjost susrijeću, a istorija ponovno oživljava pred očima posjetilaca.

Projekat replike Brskova je istorijska šansa i snažan zamajac razvoju turizma, lokalne privrede i kulturnih aktivnosti. Lokalna zajednica biće u centru razvoja kulturno-turističkog kompleksa, kroz stvaranje novih radnih mjesta i jačanje lokalnih biznisa.

Kulturno-turistički kompleks biće izgrađen na novoj lokaciji koja se prostire na 36.000 metara kvadratnih, dok je prostor pod objektima 13.000 kvadratnih metara. Raspored objekata je prilagođen, u smislu dimenzija i funkcionalnosti, kao i novoj namjeni u svrhu turizma.

Tadašnji gradovi u unutrašnjosti, formirali  su se na mjestima trgova rudnika, gdje su naseobine imale odvojenu tvrđavu od trga kao odbrambeni element za grad. Reintrepretirano je utvrđenje Gradina i rudarsko naselje Doganjice. Tvrđava, kao najveći i najupečatljiviji objekat projektovan je na najvišem terenu iznad magistralnog puta sa položajem uočljivim sa svih strana. Osim što je u njoj boravio vladar, služila je kao sistem bezbjednosti u kojoj se sklanjalo stanovništvo u slučaju opasnosti. Tvrđava se sastoji od dva dijela (užeg i šireg). Širi dio kule ili Donžon kula, najjača kula – mjesto poslednje odbrane tj. svojevrsno utvrđenje u utvrđenju, pozicionirano iznad rijeke Tare i kamene litice; predstavlja prirodni vidikovac prema gradskoj zoni, starom rudniku Brskovo i budućem skijalištu na Bjelasici. U tom dijelu biće pozicioniran kongresni centar sa pratećim prostorijama, dok u užem dijelu tvrđave u dva objekta pozicionirane su četiri zanatske radionice, od čega je jedna kovnica novca. Na spratu je projektovan muzej, a predviđena je i mogućnost šetnje duž bedema cijele tvrđave.

Stambeno naselje, namijenjeno u turističke svrhe, biće smješteno na sjevernoj strani lokacije – među drvećem, kako se ne bi narušio prirodni ambijent, jer  u to vrijeme, po istorijskim izvorima, imućni dubrovački trgovci tada su iznajmljivali kuće na Brskovu.  

U sklopu tematskog parka Brskovo bio bi prikazan i jedan dio posvećen rudarstvu, gdje će biti reinterpretirana rudarska okna iz tog perioda, sa pratećim objektima namijenjim proizvodnom procesu koji bi služio u edukativne svrhe. Razvoj rudarstva se vezuje za početak vladavine kralja Uroša Prvog, kada su njemački rudari Sasi naselili Brskovo i pokrenuli razvoj rudarstva donoseći sa sobom razvijenu tehnologiju u rudarskoj proizvodnji.

            Centralni dio lokacije predstavlja reinterpretaciju Doganjica, gradski trg kojeg okružuju dva sakralna objekta, dvije crkve – pravoslavna i katolička, koje su imale važnu ulogu u periodu srednjeg vijeka. Na trgu se narod sakupljao na svetkovine, sudove, zborove i vašare koji su se održavali i van urbanog područja poklapajući se sa crkvenim praznicima. Na trgu je projektovana tržnica, carinarnica,kuće saskog kneza i dubrovačkog konzula, restoran za pedesetak posjetilaca sa otvorenom terasom.

Uređenje terena podrazumijeva da će postojeće rastinje u velikoj mjeri biti zadržano,a projektovane su i nove pozicije za ozelenjavanje i hortikulturno uređenje parternih površina.

Brskovo kulturno turistički park imaće tri prilaza, za glavni prilazni put koristiće se postojeća saobraćajnica sa parking prostorom i prijemnicom, zatim ekonomski prilaz i pješački prilaz preko potoka sa drvenim mostom.

Muzej

Otvaramo novo poglavlje u kulturnom životu i vraćamo dostojanstvo i ponos Mojkovcu

Osnivanje Muzeja predstavlja ključan korak u očuvanju bogatog lokalnog nasleđa, istorije  i identiteta naše opštine. Mojkovac je, nažalost, do sada bio jedna od rijetkih opština u Crnoj Gori koja nema gradski muzej, jednu od najvažnijih institucija kulture. Bez tako važne institucije kao što je gradski muzej, naša istorija, tradicija, artefakti i priče rizikuju da budu izgubljeni ili zaboravljeni. Brojni predmeti sa arheološkog lokaliteta Brskovo i lokaliteta na kojima se odigrala vanvremenska Mojkovačka bitka rasuti su u kulturnim ustanovama drugih opština i privatnih muzejskih zbirki. U saradnji sa relevantnim stručnjacima iz oblasti muzeologije, započeli smo ovaj veliki i složen procec u skladu sa zakonom o Kulturi i usvojili smo na sjednici Skupštine opštine Elaborat opravdanosti osnivanja JU Muzej Mojkovac, dok ćemo u predstojećem periodu donijeti odluku o osnivanju i započeti proces izbora i imenovanja organa upravljanja.

Muzej dodaje značajnu vrijednost kulturnom životu grada i postaje destinacija za turiste. Muzejski prostor se nalazi u centru grada i adaptiran je u skladu sa savremenim uslovima za čuvanje i izlaganje artefakata. Muzejski materijal sa muzejskom dokumentacijom, koji se nalazi u Centru za arheološka istraživanja Crne Gore, Muzejima u Beranama i Bijelom Polju i privatnim zbirkama koje vlasnici ustupaju budućem muzeju u Mojkovcu, daju minimalne uslove za osnivanje samostalne javne ustanove za obavljanje muzejske djelatnosti, sa perspektivom daljeg razvoja.

Nova javna ustanova za obavljanje muzejske djelatnosti u opštini Mojkovac, pripadala bi tipu kompleksnog muzeja, jer bi imao više različitih zbirki muzejskih predmeta koje dokumentuju kulturno-istorijske karakteristike Opštine. Pored toga, JU Muzej Mojkovac će svoju misiju ostvarivati organizovanjem stalnih i povremenih izložbi; obavještavanjem javnosti o radu muzeja; objavljivanjem podataka o muzejskom materijalu i muzejskoj dokumentaciji u stručnim i naučnim publikacijama.

Koristim ovu priliku da pozovem čitaoce Mojkoačkih novina koji posjeduju materijalne tragove prošlosti Mojkovca, da ustupe predmete od kulturnog, istorijskog i etnografskog značaja u cilju formiranja prvih izložbenih postavki, koji će posjetiocima pružiti priliku da se bolje upoznaju sa bogatstvom tradicije ovog kraja.

 izvor: Mojkovačke novine