U središtu Mojkovačke bitke ne stoji samo jedna vojna operacija, već ličnost
koja je u presudnim danima utjelovila duh crnogorske vojske – serdar Janko
Vukotić. Rođen 1866. godine na Čevu, Vukotić je do početka Prvog svjetskog
rata već bio iskusni ratnik, sa ugledom stečenim u balkanskim ratovima i ranijim
sukobima Crne Gore sa Osmanskim carstvom. U trenutku kada mu je povjerena
komanda nad Sandžačkom vojskom, on nije bio samo vojni zapovjednik, već i
moralni autoritet.
Sandžačka vojska formirana je krajem 1915. godine, objedinjavanjem jedinica iz
kolašinskog, mojkovačkog, bjelopoljskog i beranskog kraja. Prema podacima iz
„Pregleda organizacije crnogorske vojske 1914–1916“, koji se čuva u Arhivu
Crne Gore, ova formacija brojala je između 6.000 i 6.500 vojnika, podijeljenih u
četiri brigade. Većina boraca bili su seljaci, ljudi navikli na surove planinske
uslove, ali slabo opremljeni i često bez odgovarajuće zimske odjeće.
Uprkos tome, Sandžačka vojska imala je jednu prednost koju nijedan inventar ne
bilježi – čvrstu unutrašnju koheziju. Oficiri su, po pravilu, dolazili iz istih
krajeva kao i vojnici, govorili istim jezikom i dijelili iste porodične i plemenske
veze. U zapisima kapetana Krsta Popovića, kasnije objavljenim u časopisu
„Zapisi“, navodi se da se „naređenja nijesu doživljavala kao komanda, već kao
zajednički dogovor o odbrani kućnog praga“.
Serdar Janko Vukotić je taj odnos dodatno učvrstio svojim ponašanjem. Prema
svjedočenju koje je 1926. godine zabilježio istoričar Savo Marković, Vukotić je
odbijao da se povlači u pozadinu, obilazio položaje pod vatrom i insistirao da
dijeli iste uslove života kao njegovi vojnici. Takav primjer imao je snažan
psihološki efekat u danima kada je vojska bila iscrpljena glađu, hladnoćom i
stalnim pritiskom neprijatelja.
Struktura Sandžačke vojske bila je jednostavna, ali prilagođena terenu. Umjesto
dubokih rovova, koji su u smrznutom tlu bili gotovo nemogući za izgradnju,
položaji su se oslanjali na prirodne zaklone: stijene, šumske ivice i uzvišenja
iznad rijeke Tare. U austrougarskim izvještajima, posebno u dnevniku 62.
pješadijske divizije, više puta se pominje „nevidljiv neprijatelj koji koristi teren
sa izuzetnom vještinom“, što jasno ukazuje na način borbe crnogorskih jedinica.
Ono što Sandžačku vojsku dodatno izdvaja jeste svijest o širini zadatka koji joj
je povjeren. Prema naredbi Vrhovne komande od 4. januara 1916. godine, čiji se
original nalazi u vojnom arhivu na Cetinju, jasno se ističe da je „zadatak
Sandžačke vojske da po svaku cijenu zadrži neprijatelja, radi zaštite odstupnice
srpske vojske“. Ta rečenica, kratka i surova, u sebi nosi i vojni i moralni
imperativ.
Upravo zato se Mojkovac ne može razumjeti bez razumijevanja ljudi koji su
tamo stajali. Sandžačka vojska nije bila elitna jedinica u klasičnom smislu, ali je
u odlučujućem trenutku postala vojska zavjeta – svjesna da njen otpor ima
smisla čak i onda kada je ishod rata već nagovještavao slom Crne Gore.
Slobodna riječ
