Početak 1916. godine zatekao je Crnu Goru na ivici fizičkog opstanka. Država
iscrpljena Balkanskim ratovima i prvom godinom Velikog rata, sa vojskom
malobrojnom, slabo naoružanom i bez ozbiljne logistike, suočila se sa
nadmoćnim snagama Austro-Ugarske monarhije. U takvim okolnostima, u
sniježnim klisurama Tare i Limа, odigraće se Mojkovačka bitka – događaj koji
će zauzeti posebno mjesto u kolektivnom pamćenju, ali i u istorijskim
dokumentima epohe.
Prema zvaničnim vojnim izvještajima crnogorske Vrhovne komande, sačuvanim
u Arhivu Crne Gore (fond Ministarstva vojnog, 1915–1916), austrougarska
ofanziva imala je jasan cilj: prodor prema sjeveru Albanije i presijecanje
odstupnice srpskoj vojsci, koja se povlačila preko Kosova i Metohije ka Jadranu.
Upravo na tom pravcu nalazila se Sandžačka vojska, kojom je komandovao
serdar Janko Vukotić, tada već proslavljeni oficir iz balkanskih ratova.
U dnevniku serdara Vukotića, koji je djelimično objavljen u međuratnom
periodu u „Glasu Crnogorca“, navodi se da je Sandžačka vojska brojala oko
6.500 ljudi, raspoređenih duž fronta od Mojkovca do Kolašina. Nasuprot njima
stajale su višestruko brojnije jedinice austrougarske 53. i 62. divizije,
potpomognute teškom artiljerijom. Neravnoteža u ljudstvu i tehnici bila je
očigledna, ali je geografski položaj i zimsko vrijeme djelimično išlo na ruku
crnogorskim jedinicama.
Mojkovac, tada malo varoško naselje na raskrsnici puteva, imao je strateški
značaj koji daleko prevazilazi njegovu veličinu. To potvrđuju i austrougarski
izvori – u izvještaju komandanta Treće armije, generala Hermana Keveša,
navodi se da je „otpor Crnogoraca u rejonu Mojkovca neočekivano tvrdoglav i
taktički vješt“, te da je napredovanje znatno usporeno (Kriegsarchiv Wien, AOK
1916, Operationsbericht).
Zima 1915/1916. bila je jedna od najoštrijih u tom vijeku. Temperature su se
spuštale i do minus 30 stepeni, a sniježni nanosi dostizali visinu čovjeka. U
pismima običnih vojnika, sačuvanim u porodičnim arhivama i kasnije
objavljenim u zbirci „Crnogorci u Velikom ratu“, često se pominje glad,
promrzline i nedostatak municije. Ipak, moral je, po svjedočenjima savremenika,
bio neobično visok.
U narednim nastavcima feljtona razmotrićemo: kako je tekao raspored snaga
pred samu bitku, kakvu je ulogu imala pravoslavna Božićna noć 6. na 7.
januara1916. godine, kao i na koji način je Mojkovačka bitka ušla u istoriju – ne
samo kao vojni okršaj, već kao simbol žrtve učinjene zarad saveznika.
Mojkovačka bitka nije samo epizoda iz vojne istorije. Ona je ogledalo jednog
vremena u kojem su čast, riječ i zavjet često imali veću težinu od vojne
matematike. Upravo zato, priča o Mojkovcu zahtijeva da bude ispričana polako,
slojevito i uz poštovanje istorijskih izvora.
(nastaviće se)
